Na pytanie „kiedy zakończyła się II wojna światowa?” większość z nas, szczególnie w Europie, odpowie bez wahania: 8 maja 1945 roku. Uczymy się tej daty w szkołach, to ona symbolizuje Dzień Zwycięstwa i koniec najstraszliwszego konfliktu w dziejach ludzkości. Jednakże, jak to często bywa z historią, prawda jest znacznie bardziej skomplikowana. Zakończenie wojny nie było pojedynczym aktem, lecz procesem, który rozciągał się w czasie i miał różne daty kluczowe dla różnych części świata. Czy 8 maja to faktyczny koniec? A może to 2 września? A może wojna dla niektórych trwała jeszcze dekady dłużej? Zapraszamy w podróż przez ostatnie, dramatyczne dni i tygodnie globalnego konfliktu, aby odkryć, jak naprawdę wyglądał jego finał.
Zmierzch Bogów w Europie: Kapitulacja III Rzeszy
Wiosna 1945 roku w Europie była czasem apokalipsy dla hitlerowskich Niemiec. Armia Czerwona zaciskała pętlę wokół Berlina od wschodu, podczas gdy alianci zachodni przekraczali Ren i wdzierali się w głąb Rzeszy. Dla każdego myślącego trzeźwo dowódcy i polityka było jasne, że wojna jest przegrana. Mimo to, fanatyzm nazistowskiego reżimu kazał walczyć do ostatniego żołnierza, do ostatniego domu.
Seria kapitulacji – koniec na raty
Zanim doszło do ostatecznego podpisania dokumentów kończących wojnę w Europie, miało miejsce kilka aktów kapitulacji o charakterze lokalnym, które zwiastowały nieuchronny koniec. Już 29 kwietnia 1945 roku we włoskiej Casercie podpisano akt bezwarunkowej kapitulacji sił niemieckich we Włoszech. Poddało się blisko milion żołnierzy. Był to potężny cios dla struktury Wehrmachtu.
Dzień później, 30 kwietnia, w swoim bunkrze pod Kancelarią Rzeszy w Berlinie, samobójstwo popełnił Adolf Hitler. W swoim testamencie politycznym na następcę wyznaczył wielkiego admirała Karla Dönitza. Tymczasem bitwa o stolicę Rzeszy dobiegała końca. 2 maja 1945 roku garnizon berliński, po tygodniach krwawych i wyniszczających walk ulicznych, skapitulował przed wojskami radzieckimi.
W kolejnych dniach nastąpiła lawina. 4 maja w Lüneburgu feldmarszałek Bernard Montgomery przyjął kapitulację wojsk niemieckich działających w północno-zachodnich Niemczech, Danii i Holandii. To pokazuje, że proces rozpadu niemieckiej machiny wojennej był zdecentralizowany.
Reims vs. Berlin-Karlshorst: Dwa akty, dwie daty zwycięstwa
Centralny moment, który większość świata zachodniego uznaje za koniec wojny w Europie, miał miejsce we francuskim Reims. W nocy z 6 na 7 maja, o godzinie 2:41 nad ranem, w kwaterze głównej Alianckich Sił Ekspedycyjnych generał Alfred Jodl, działając z upoważnienia admirała Dönitza, podpisał akt bezwarunkowej kapitulacji wszystkich sił niemieckich na wszystkich frontach. Dokument stwierdzał, że wszelkie działania wojenne ustaną 8 maja o godzinie 23:01 czasu środkowoeuropejskiego.
Dla Amerykanów, Brytyjczyków i Francuzów sprawa była zamknięta. Jednak Józef Stalin miał inne plany. Sowiecki dyktator był wściekły, że tak historyczny akt odbył się na terytorium kontrolowanym przez zachodnich aliantów, bez udziału kluczowego dowódcy Armii Czerwonej. Uważał, że kapitulacja musi być podpisana w sercu pokonanej bestii – w Berlinie – i przyjęta przez jego człowieka, marszałka Gieorgija Żukowa. Stalin argumentował, że akt z Reims był jedynie dokumentem wstępnym.
Pod presją Sowietów, zachodni alianci zgodzili się na powtórzenie ceremonii. Odbyła się ona późnym wieczorem 8 maja w radzieckiej kwaterze w dzielnicy Berlina, Karlshorst. Tym razem ze strony niemieckiej dokument podpisał feldmarszałek Wilhelm Keitel. Ze względu na przeciągające się ustalenia i późną porę, w momencie składania podpisów w Moskwie był już 9 maja. To właśnie dlatego do dziś Dzień Zwycięstwa w Rosji i wielu krajach byłego bloku wschodniego obchodzony jest dzień później niż na Zachodzie. To nie pomyłka w kalendarzu, a polityczna spuścizna tamtych wydarzeń.
Warto też pamiętać, że nawet po 8 maja nie wszędzie zapanowała cisza. Walki w ramach tzw. powstania praskiego trwały do 9 maja. Ostatnie niemieckie oddziały na Wyspach Normandzkich poddały się 9 maja, a zapomniana załoga stacji meteorologicznej na Spitsbergenie skapitulowała dopiero we wrześniu 1945 roku!
Wojna trwa: Pacyfik w ogniu
Podczas gdy w Europie strzelały korki od szampanów, na drugiej półkuli dramat trwał w najlepsze. Dla Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii (walczącej w Birmie i Malajach), Australii, Chin i milionów ludzi w Azji, 8 maja niczego nie kończył. Wróg był inny, ale równie zdeterminowany – militarystyczna Japonia.
Po pokonaniu Niemiec, alianci mogli wreszcie skupić całą swoją potęgę na Pacyfiku. Planowana inwazja na Wyspy Japońskie, nosząca kryptonim „Operacja Downfall”, zapowiadała się na najbardziej krwawą kampanię w historii. Amerykańscy stratedzy szacowali, że jej przeprowadzenie mogłoby kosztować życie nawet miliona żołnierzy amerykańskich i wielokrotnie więcej Japończyków, którzy szykowali się do obrony każdego centymetra ojczystej ziemi, mobilizując nawet cywilów.
26 lipca 1945 roku przywódcy USA, Wielkiej Brytanii i Chin wystosowali tzw. deklarację poczdamską. Wzywała ona Japonię do bezwarunkowej kapitulacji, grożąc w przeciwnym razie „szybkim i całkowitym zniszczeniem”. Japoński rząd, zdominowany przez wojskowych fanatyków, odrzucił ultimatum, licząc na wynegocjowanie lepszych warunków lub zadanie aliantom tak wielkich strat podczas inwazji, że ci zgodzą się na kompromisowy pokój.
Atomowy finał i radziecki cios w plecy
Odpowiedzią na japoński upór był najstraszniejszy wynalazek w dziejach wojen – broń jądrowa. Projekt Manhattan, realizowany w ścisłej tajemnicy przez USA, dobiegł końca. Prezydent Harry Truman, stojąc przed perspektywą gigantycznych strat w operacji „Downfall”, podjął decyzję o jej użyciu.
6 sierpnia 1945 roku o godzinie 8:15 rano bombowiec B-29 „Enola Gay” zrzucił na Hiroszimę bombę atomową „Little Boy”. W jednej chwili miasto zniknęło z powierzchni ziemi, a dziesiątki tysięcy ludzi zginęło natychmiast. Mimo tego wstrząsu, japońska Rada Najwyższa ds. Kierowania Wojną wciąż nie mogła podjąć decyzji o kapitulacji.
Trzy dni później, 9 sierpnia, Japonię spotkały dwa kolejne, druzgocące ciosy. Po pierwsze, Związek Radziecki, realizując obietnicę złożoną aliantom w Jałcie, wypowiedział wojnę Japonii i rozpoczął potężną ofensywę w Mandżurii, błyskawicznie rozbijając japońską Armię Kwantuńską. Dla wielu historyków ten fakt był równie, jeśli nie bardziej, decydujący niż bomby atomowe. Zniszczył on bowiem ostatnią nadzieję japońskich strategów na to, że ZSRR mógłby pośredniczyć w negocjacjach pokojowych. Po drugie, tego samego dnia, druga amerykańska bomba atomowa, „Fat Man”, spadła na Nagasaki, powodując kolejną hekatombę.
Głos Cesarza i pokład pancernika Missouri
Dopiero ta kombinacja czynników – dwóch bomb atomowych i radzieckiej inwazji – złamała ostatecznie opór w japońskich kręgach władzy. W bezprecedensowym akcie, do debaty wkroczył sam Cesarz Hirohito. Zwykle milczący i traktowany jak bóstwo, tym razem zabrał głos, opowiadając się za przyjęciem warunków deklaracji poczdamskiej. Stwierdził, że naród musi „znieść to, co nieznośne”.
15 sierpnia 1945 roku naród japoński po raz pierwszy w historii usłyszał głos swojego cesarza. W nagranym wcześniej orędziu radiowym (tzw. Gyokuon-hōsō) ogłosił on decyzję o kapitulacji. Dla wielu krajów, w tym Wielkiej Brytanii i Australii, to właśnie ten dzień – V-J Day (Victory over Japan Day) – jest symbolicznym końcem wojny.
Jednak formalności musiało stać się zadość. Ostateczny, oficjalny i bezdyskusyjny koniec II wojny światowej nastąpił 2 września 1945 roku. Tego dnia na pokładzie amerykańskiego pancernika USS „Missouri”, zakotwiczonego w Zatoce Tokijskiej, przedstawiciele Cesarstwa Japonii podpisali akt bezwarunkowej kapitulacji. Dokument sygnowali m.in. minister spraw zagranicznych Mamoru Shigemitsu oraz generał Yoshijirō Umezu. Ze strony aliantów głównym sygnatariuszem był generał Douglas MacArthur, a podpisy złożyli także przedstawiciele USA, Chin, Wielkiej Brytanii, ZSRR, Australii, Kanady, Francji, Holandii i Nowej Zelandii. To właśnie tę datę, 2 września, uznaje się za ostateczny koniec globalnego konfliktu.
Wojna, która nie chciała się skończyć
Czy 2 września to na pewno koniec? Z perspektywy formalnej – tak. Ale historia zna przypadki, które pokazują, że agonia wojny trwała znacznie dłużej. Na wielu zapomnianych wyspach Pacyfiku pozostali japońscy żołnierze, którzy odcięci od informacji, nie uwierzyli w kapitulację i kontynuowali swoją prywatną wojnę przez lata, a nawet dekady. Najsłynniejszym z nich jest Hirō Onoda, który poddał się na Filipinach dopiero w 1974 roku!
Również na płaszczyźnie dyplomatycznej wojna miała swój długi epilog. Traktat pokojowy z Japonią podpisano w San Francisco dopiero w 1951 roku, ale bez udziału ZSRR. Stan wojny między Związkiem Radzieckim a Japonią formalnie zakończyła dopiero wspólna deklaracja z 1956 roku, choć do dziś oba kraje nie podpisały traktatu pokojowego z powodu sporu o Wyspy Kurylskie.
Sytuacja Niemiec była jeszcze bardziej złożona. Jako państwo podzielone, nie mogły one zawrzeć traktatu pokojowego. Stan wojny z Niemcami był formalnie kończony przez poszczególne państwa zachodnie w latach 1950-1951. Ostateczne i całościowe uregulowanie kwestii niemieckiej w kontekście II wojny światowej przyniósł dopiero „Traktat o ostatecznej regulacji w odniesieniu do Niemiec” z 1990 roku, który otworzył drogę do zjednoczenia kraju.
Podsumowanie: Koniec, czyli proces
Jak widać, odpowiedź na pytanie o koniec II wojny światowej zależy od perspektywy.
- 8 maja 1945 – Dzień Zwycięstwa w Europie, data bezwarunkowej kapitulacji Niemiec. Kluczowa dla Europejczyków.
- 9 maja 1945 – Dzień Zwycięstwa obchodzony w Rosji i krajach postsowieckich ze względów politycznych i historycznych.
- 15 sierpnia 1945 – Ogłoszenie kapitulacji przez Cesarza Japonii, faktyczny koniec walk.
- 2 września 1945 – Formalne podpisanie aktu bezwarunkowej kapitulacji Japonii na pokładzie USS „Missouri”. To oficjalna data zakończenia II wojny światowej jako konfliktu globalnego.
II wojna światowa nie zakończyła się jednego dnia. Była to seria dramatycznych wydarzeń, politycznych rozgrywek i ludzkich tragedii, która rozegrała się na przestrzeni kilku miesięcy na różnych krańcach globu. Pamiętając o dacie 2 września 1945 roku jako tej oficjalnej, warto mieć świadomość całego skomplikowanego procesu, który do niej doprowadził. To pokazuje, że historia rzadko kiedy jest czarno-biała i zamyka się w jednej, prostej dacie z podręcznika.